Nazwa użytkownika Hasło | Rejestracja | Zapomniane hasło
Drukuj
Zmniejsz tekst
Powiększ tekst
dzieje społeczności żydowskiej w Kutnie
   

       Kutno to miejscowość powstała najpóźniej w XII wieku, po raz pierwszy wzmiankowana w dokumencie z 1301 roku. Otrzymanie w 1386 roku prawa targowego, niektórzy utożsamiają z  początkiem funkcjonowania Kutna, jako miasta, w każdym razie już w XV wieku określane jest ono w ten sposób w różnego rodzaju zapisach[1]. Było ono własnością prywatną, podzieloną między wielu właścicieli i dopiero w XVIII wieku znalazło się we władaniu przedstawicieli jednego rodu: Zamoyskich; wtedy też sytuacja miasta uległa poprawie[2].

       Pierwszy dokument poświadczający obecność Żydów w Kutnie dotyczy roku 1513, w związku, z czym wnioskuje się, iż już w połowie XV wieku istnieć tam mogła gmina żydowska. Z XVII i XVIII wieku pochodzą ślady obecności Żydów kutnowskich (nazywających się: „Kutnerami”) w Niemczech i Holandii[3]. W tymże XVII wieku w Kutnie osadnictwo żydowskie miało zaniknąć, by znów ożywić się w XVIII wieku.  Z 63 mieszkańców żydowskich w 1579 roku, w 1765 roku liczba ta wzrosła do 928, a w 1793/1794 roku wynosiła już 1272 osoby[4].  I tak w roku 1793/1794 Żydzi stanowili 63, 5 % ludności (1272 osób), podczas gdy katolicy i luteranie odpowiednio 33,4% (668)  i 3,1% (63)[5]. Tak wysoki odsetek ludności żydowskiej utrzymywał się przez cały XIX wiek, do 1914 roku włącznie[6].

        Społeczność Żydów kutnowskich koncentrowała się nie tylko w samym mieście, ale także  w okolicznych miejscowościach: 71 wsiach i dwóch mniejszych miastach (Żychlin i Gostynin). Wiadomo też, iż różna była struktura zatrudnienia Żydów żyjących w mieście i poza nim, a także ich status materialny. W 1796 roku, w miastach parali się oni przede wszystkim rzemiosłem (41, 3%) i handlem (25, 0%), podczas gdy poza nim większość stanowili właściciele i pracownicy zajazdów i gospód, rzemieślnicy zaś byli o wiele mniej liczni (13,9%). Ogólnie rzecz biorąc, lepiej powodziło się Żydom z mniejszych miejscowości, jednak, jako społeczność i tak byli poważnie zadłużeni. XIX wiek przyniósł zmianę struktury zatrudnienia: na pierwsze miejsce wysunął się handel (38, 3%), spadła liczba trudniących się rzemiosłem, a patrząc w szerszym ujęciu: zmniejszyła się liczba Żydów pracujących na zasadzie samozatrudnienia i wzrosła liczba zatrudnionych przez obcego mocodawcę. Jakkolwiek nie powiodła się podjęta wówczas próba odnowienia przemysłu tesktylnego w Kutnie, na okres ten przypadają narodziny przemysłu spożywczego[7].

        W 1865 roku jeden z przedstawicieli rodu finansistów żydowskich Epsteinów, założył cukrownię „Konstancja”[8]. Plac pod jej budowę sprzedany został przez Witolda Mniewskiego, właściciela Kutna i innych dóbr kutnowskich, który pozbywał się majątku
z powodu rosnącego zadłużenia. Natomiast osada fabryczna Konstancja stała się własnością Stanisława Zawadzkiego
[9]. Jeszcze w 1822 roku nie występowała tam żadna zabudowa mieszkaniowa, był to teren niezamieszkany – natomiast na początku lat osiemdziesiątych XIX wieku, gdy znajdująca się tam rafineria cukru działała, od co najmniej kilkunastu lat, w 13 domach mieszkało 470 osób. Co więcej, osada ta wyróżniała się na tle innych terenów podmiejskich tego okresu, które nie wychodziły ponad średni poziom zaludnienia i zabudowy[10]. Według Pinkas Hakehillot Polin: Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, cukrownię założyć miał już w 1852 roku Herman Epstein[11]; w 1851 roku utworzył on konsorcjum, które później odpowiedzialne było za zbudowanie cukrowni w Łyszkowicach i Konstancji właśnie[12]
        Dla rozwoju Kutna jest to postać istotna także dlatego, iż to kierowana przezeń grupa finansowa, w latach 1861 – 1862 wybudowała linię kolejową z Warszawy do Bydgoszczy, przeprowadzoną przez Kutno. W ten sposób i tak dobra sytuacja komunikacyjna miasta, wynikająca z jednej strony z jego położenia geograficznego i bliskości do Warszawy, z drugiej zaś z rozbudowanej w pierwszej połowie XIX wieku infrastruktury komunikacyjnej, została umocniona przez lokalizację węzła kolejowego
[13]. Niejasne jest także, czy założycielem cukrowni był faktycznie Herman Epstein; częściej  w tym kontekście pojawiają się postaci Mieczysława i Leona Epsteinów[14].  Wraz z postępującą modernizacją, zapotrzebowanie na pracowników zmniejszało się z 568 osób w 1880 roku, do 440 w 1905 roku[15]. Straty spowodowane pożarem zakładu w 1869 roku, zostały szybko odrobione, okres dobrej prosperity firmy zakończyła dopiero I wojna światowa i związana z tym utrata rynku rosyjskiego. Spadek produkcji, problemy finansowe i konieczność kolejnej modernizacji sprawiły, iż w 1925 roku cukrownia ostatecznie przestała funkcjonować[16].

      W XVIII i XIX wieku, społeczność Żydów kutnowskich uchodzić miała za jedną z najbardziej wpływowych w regionie, o czym świadczyć może fakt, iż jej przedstawiciele powoływani byli do różnego rodzaju delegacji. Związanych z nią było kilku sędziów religijnych, rzeźników rytualnych, kantorów, nauczycieli, grabarzy, usługujących  w synagodze etc.

       W XVIII – wiecznym Kutnie znajdowały się: synagoga, łaźnia oraz budynek szkoły, rozpoczęto także budowę nowej synagogi i powiększono obszar cmentarza, a swoją działalność rozpoczęła „Chewra Kadisza” (bractwo pogrzebowe, istniejące w każdej gminie żydowskiej). W XIX wieku pojawiły się chasydzkie grupy modlitewne, chedery oraz szkoła „Talmud Tora”, gdzie uczyło się 150 uczniów w wieku od 5 do 13 lat, pochodzących  z uboższych rodzin[17]. Kutnowski system edukacyjny i model wychowania, przedstawić można także na przykładzie Szaloma Asza – pisarza urodzonego w 1880 roku w Kutnie – wychowanego przez szkołę religijną i otoczenie, przygotowywanego także do funkcji rabina, którym ostatecznie nie został[18]. W latach dwudziestych XX wieku założono niereligijną szkołę podstawową dla dzieci, nieco wcześniej zaś: przedszkole, dwujęzyczną szkołę „Am Ha’Sefer” oraz pierwszą szkołę elementarną z jidysz jako językiem wykładowym[19].

      Od początku istnienia w mieście społeczności żydowskiej, Kutno słynąć miało, jako centrum studiów nad Torą, do czego walnie przyczyniły się postaci kolejnych rabinów. Wśród nich wymienić trzeba zwłaszcza Israela Jehoszuę Trunka, pełniącego w Kutnie funkcję rabbiego
w latach 1861 – 1892, wybitnego działacza żydowskiego związanego z chasydyzmem
i syjonizmem, autora komentarzy halachicznych i komentarza do Talmudu. Kolejnymi rabinami Kutna byli odpowiednio jego syn i wnuk, który zmarł niedługo przed wybuchem II wojny światowej
[20].

     Na koniec XIX stulecia przypadają początki nowoczesnego życia politycznego w Kutnie. W 1898 roku działała już organizacja „Chowej Syjon” („Miłośnicy Syjonu”), a w 1906 roku „Poalej Syjon” („Robotnicy Syjonu”); z czasem pojawiły się tu także „Mizrachi” („Wschodni”),  gdzie rolę współzałożyciela odgrywał wspomniany wyżej Israel Trunk[21],  a także Bund i organizacje młodzieżowe. Za nimi tworzyły się instytucje kulturalne takie jak „Zamir”, która zajmowała się muzyką i literaturą, posiadając przy tym własną bibliotekę i dając początek grupie dramatycznej, syjoniści stworzyli bibliotekę z większością zbiorów
w języku hebrajskim, a najlepsi żydowscy pisarze i politycy wykładali w „Literarische Gezelschaft” i „Kultur Lige”
[22].

       W Kutnie w okresie międzywojennym, odsetek Żydów systematycznie się zmniejszał, co wynikało z jednej strony z migracji do większych ośrodków, z drugiej zaś z przyłączenia nowych terenów do miasta w celu wzmocnienia jego polskiego charakteru[23].

       Do tej pory na położenie i kształt miasta, decydujący wpływ wywierała rzeka Ochnia (stanowiąca jego południowo-zachodnią granicę), a ewentualne zmiany dotyczyły jego układu przestrzennego, nie granic. Pierwszej inkorporacji nowych terenów dokonano w latach I wojny światowej, jednak interesująca nas zmiana dotyczy okresu późniejszego[24]. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 4 lipca 1929 roku, po uprzednim wyłączeniu z gminy wiejskiej Kutno, włączone do miasta Kutno zostały m. in. osada fabryczna Konstancja oraz grunty cukrowni „Konstancja”[25].

       Spadek liczebności Żydów w społeczności kutnowskiej, jeszcze bardziej widoczny jest w zestawieniu z danymi sprzed I wojny światowej: w 1914 roku odsetek Żydów wynosił bowiem 63% (9083 osoby), później zaś: w 1921 roku – 42, 4% (6784), w 1926 roku – 42, 5% (6784), w 1931 roku – 27, 5% (6440), w 1938 roku – 25% (6792); mimo tego spadku, miejscowa gmina wyznaniowa wciąż klasyfikować się będzie do gmin wielkich. Znane jest ponadto rozmieszczenie Żydów w obrębie Kutna, koncentrowali się oni bowiem wzdłuż następujących ulic: Królewskiej, Starego Rynku, Podrzecznej, Nowego Rynku, Sienkiewicza, Narutowicza, Senatorskiej i Warszawskiej; pozostałe rejony miasta zamieszkiwało jedynie 10% ich populacji[26]. Dokonywały się także kolejne zmiany w strukturze zatrudnienia, przede wszystkim zaś zachodził proces ubożenia Żydów. Pracowali oni w sektorze odzieżowym i spożywczym, byli właścicielami paru fabryk (w ich posiadaniu znajdowały się młyny wietrzne, 2 fabryki cykorii, browar i destylatornia alkoholu), trudnili się, – co charakterestyczne – także ogrodnictwem, wsławiając się zwłaszcza plantacjami róż. Jednak większość wśród żydowskich członków społeczności, stanowili właściciele małych stoisk i warsztatów znajdujących się w domach, niebędący w stanie utrzymać się z zarobionych w ten sposób pieniędzy[27]Dane statystyczne z 1930 roku, mówią o 50% Żydów pracujących, jako kupcy i handlarze, 31% w zawodach rzemieślniczych i pozostałych 19% zatrudnionych w innych miejscach[28]. W złej sytuacji znajdowali się także robotnicy, nie przestrzegano bowiem 8 – godzinnego trybu pracy, opóźniano czy wręcz wstrzymywano wypłatę pensji oraz nie ubezpieczano ich na wypadek choroby czy utraty pracy[29].

 

        Więcej wiadomo o udziale Żydów w radzie miasta. W 1919 roku zdobyli oni 13 z 24 mandatów, co miało stać się powodem anulowania tych wyborów i zwołania kolejnych; tym razem stronnictwa żydowskie uzyskały 11 mandatów. Ponieważ jednak w następnych wyborach wprowadzono dodatkowy czynnik administracyjny, a odbywały się one po opisanych wyżej inkorporacjach nowych terenów, sytuacja Żydów w radzie miasta osłabiła się (w 1939 r. – zaledwie 5 mandatów). Oznaczało to pogorszenie się sytuacji Żydów kutnowskich w ogóle[30].
       W związku z trudną sytuacją społeczności żydowskiej, jeszcze liczniejsze były działające w jej ramach organizacje zawodowe, dobroczynne i kulturalno – oświatowe. Bank, przy założonym w 1927 roku stowarzyszeniu kupców żydowskich, uruchomił nisko oprocentowane kredyty; w 1928 roku liczył już 270 członków. Organizacje żydowskich rzemieślników rozpoczęły swoją działalność na początku okresu miedzywojennego, wtedy też – często pod auspicjami Bundu – tworzyły się także organizacje pracujących chociażby przy transporcie bądź szyciu/krawiectwie
[31]. Łącznie w Kutnie doliczyć się można co najmniej dwudziestu kilku takich organizacji[32]. Nastawione one były na udzielanie sobie pomocy, wsparcia finansowego w postaci kredytów oraz organizowanie swojej współpracy.

       Oprócz tego istniały organizacje przeznaczone do działalności dobroczynnej, a także kulturalno – oświatowej, jedną z najstarszych była „Chewra Kadisza”. Gmina wspierała finansowo chedery i szkoły żydowskie. Istniały także stowarzyszenia, których misją było wspomaganie uczniów i studentów, a także rozwijanie różnych gałęzi życia kulturalno – oświatowego[33]. O swoistym „przebudzeniu”, do jakiego na płaszczyźnie kulturalnej miało dojść w Kutnie świadczyć miał także rozwój szkolnictwa: otworzenie dwujęzycznej szkoły wyższej, publicznej szkoły podstawowej i drugiej, z jidysz, jako językiem wykładowym[34]. Osobną gałąź stanowiły liczne towarzystwa sportowe, w tym Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno – Sportowe „Makabi”. Działało także kilka bibliotek, orkiestr i chórów, wydawano własną prasę i kolportowano pisma regionalne dotyczące Kutna[35].

       Stosunki polsko – żydowskie w międzywojennym Kutnie nie były wolne od zajść antyżydowskich. Mimo obecnych w mieście nastrojów antysemickich
i występujących antyżydowskich zajść, nie doszło do zachowań skrajnych.

 

Wykorzystano fragment pracy dyplomowej  Kingi Czechowskiej (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) pt. „Społeczność żydowska Kutna i jej losy w okresie II wojny światowej”,  która została opublikowana w XVIII numerze Kutnowskich Zeszytów Regionalnych.

 



[1] R. Rosin, Kutno i okoliczne miejscowości do 2. połowy XVI w., [w:] Kutno. Dzieje…, s. 27 – 38; T. Nowak, Kutno i Łąkoszyn do schyłku XVI w., [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, pod red. J. Szymczaka, Kutno – Łódź 2011, s. 134 – 135.

[2] M. Kobierecki, Dzieje Kutna i okolicznych wsi w XVII i XVIII wieku, [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit.,
s. 177 – 200.

[3] Kutno, [w:] Pinkas…

[4] T. Kawski, Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918 – 1942, Toruń 2012, s. 110. Inni badacze wskazują jednak, iż dane takie mogą być zaniżone, zważywszy na chęć obniżenia podatku pogłównego, pobór rekruta oraz wprowadzony obowiązek szkolny: J. Kita, Mieszkańcy miasta, [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 314.

[5] B. Baranowski, R. Rukowiecka, Kutno od schyłku XVI do końca XVIII w., [w:] Kutno. Dzieje…, s.60.

[6] T. Kawski, op. cit., s. 110.

[7] Kutno, [w:] Pinkas…

[8] J. Kita, Życie gospodarcze, [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 351 – 352, J. Śmiałowski, Lata zaborów, [w:] Kutno. Dzieje miasta, op. cit., s. 117.

[9] J. Kita, Właściciela miasta i podmiejskich dóbr ziemskich, [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 246 – 247.

[10] J. Kita, Przestrzeń i infrastruktura miejska, [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 255 – 256.

[11] Kutno, [w:] Pinkas…

[12] Epsteinowie, [w:] Słownik ekonomiczny PWN. [http: //biznes.pwn.pl/haslo/3898354/epsteinowie.html, dostęp: 03.01.2013]

[13] J. Pawlak, Żydzi w Kutnie (1793 – 1918), [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 458 – 459.

[14] O roli Mieczysława: J. Pawlak, Żydzi w Kutnie (1793 – 1918), [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 459; o roli Leona: J. Kita, Życie gospodarcze, [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 351, J. Śmiałowski, Lata zaborów, [w:] Kutno. Dzieje…, s. 117.

[15] Ibidem,  s. 351 – 352.

[16] J. Saramonowicz, Życie gospodarcze Kutna w dwudziestoleciu międzywojennym, [w:] Kutno poprzez wieki,
t. 1, op. cit., s. 600.

[17] Kutno, [w:] Pinkas…

[18] D. Kalinowski, Autobiografia Szaloma Asza. Jedno życie wielu artystów, [w:] Szalom Asz: polskie
i żydowskie konteksty twórczości
, pod red. D. Kalinowskiego, Kutno 2011, s. 118 – 119, J. Kita, Mieszkańcy miasta, [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 318 – 320.

[19] Kutno, [w:] Pinkas…

[20] J. Pawlak, Żydzi w Kutnie (1793 – 1918), [w:] Kutno poprzez wieki, t. 1, op. cit., s. 466 – 467, Kutno, [w:] Pinkas…

[21] J. Pawlak, Żydzi w dokumentach administracji państwowej w dwudziestoleciu międzywojennym (1918 – 1939), Toruń 2007, s. 76 – 77.

[22] Kutno, [w:] Pinkas…

[23] Kutno, [w:] Pinkas…

[24] R. Rosin, Kutno i okoliczne miejscowości do 2. połowy XVI w., [w:] Kutno. Dzieje…, s. 42 – 43;
J. Śmiałowski, Lata zaborów, [w:] Kutno. Dzieje…, s. 89.

[25] Dz.U. RP 1929, nr 52, poz. 421.


Copyright © 2009 - 2010 by Adam Brzęcki & Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej.

stat4u Valid XHTML 1.0 Transitional Poprawny CSS!