Relacja z obchodów 97. rocznicy śmierci dr. Antoniego Troczewskiego.

Dr Antoni Fortunat Troczewski urodził się 1 czerwca 1861 roku w Łomży. Lata szkolne, studia i początki kariery zawodowej spędził w Warszawie. Podczas pobytu w Warszawie należał do tajnej organizacji studenckiej, która kładła nacisk na wychowanie patriotyczne i szerzenie wśród społeczeństwa idei „pracy u podstaw”.  

W myśl tego programu po powstaniu styczniowym skończyła się tzw. epoka romantyzmu, która miała zmienić mentalność Polaków. Uznano, że walka narodowowyzwoleńcza pozbawiona jest sensu. Narodził się prąd społeczno–literacki zwany powszechnie pozytywizmem. Pozytywiści dążyli do rozwoju ekonomicznego, społecznego i kulturalnego kraju. Miało się to dokonywać poprzez zakładanie stowarzyszeń, spółdzielni, zespołów, teatrów itp., które podnosiłyby poziom oświaty, kultury i świadomości narodowej. Szczególna rola miała przypaść inteligencji, która miała obowiązek przewodzenia narodowi.

Kutno w 1890 roku liczyło około 12 tysięcy mieszkańców, w większości biednych, z czego 70% stanowiła ludność żydowska. Obraz Kutna widziany oczami młodego doktora, pełnego entuzjazmu do działalności był bardzo pesymistyczny. Początkowo spotkał się Troczewski z obojętnością i brakiem zrozumienia wśród mieszkańców miasta. Martwiło go życie umysłowe, które stało na niskim poziomie. Krytykował brak zainteresowania sprawami szerszego świata.  

Nie lepiej wyglądało życie społeczno–gospodarcze i kulturalne mieszkańców Kutna. Z ważniejszych instytucji w Kutnie w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku były tylko: szkoły – katolicka, ewangelicka oraz szpital św. Walentego i ochotnicza straż ogniowa. Szpital nie odgrywał większej roli – był zaniedbany ze względu na brak finansów i nieliczny personel, początkowo pracował tylko jeden lekarz. Polityka rusyfikacyjna zaborcy nie pozwalała na rozwój oświaty i kultury. Ochotnicza straż ogniowa nie odgrywała większej roli kulturotwórczej w życiu mieszkańców Kutna. Panował dość powszechnie analfabetyzm. Troczewski krytykował także mieszkańców Kutna, że nie zakładają rodzimych zakładów, a korzystają wyłącznie z handlu żydowskiego.

Dr Antoni Troczewski na inteligencję nakładał ważne zadania, jej powierzał obowiązek przewodzenia narodowi w rozwoju społecznym i ekonomicznym. Pisał: „… Musimy zbliżyć się do tego ludu z całą dobrą wolą i wiarą, wczuć się w jego duszę, w jego potrzeby, stać się starszymi braćmi i doradcami zarówno w życiu duchowym, jak i materialnym, dopomagać do osiągnięcia większej oświaty, zachęcać do tworzenia instytucji kulturalno–oświatowych i społecznych i w tych instytucjach razem z nimi pracować. I tu otwiera się szerokie pole dla inteligencji polskiej, zarówno ze starszej jak i młodszej generacji…”.

Dr Antoni Troczewski tak jak i jego koledzy ze studiów na swoją działalność wybierają prowincjonalne miasta. W październiku 1890 roku przyjechał do Kutna, a w latach 1891–1893 objął funkcję lekarza nadetatowego w szpitalu św. Walentego, nie otrzymując żadnego wy­nagrodzenia.

Był przerażony sytuacją w szpitalu. Po 4 latach pracy, jako lekarz został dyrektorem szpitala i wkrótce przekształcił tę placówkę w nowoczesny, jak na owe czasy szpital.

Do Kutna na leczenie przyjeżdżali ludzie nawet z bardzo odległych stron. Zawsze chciał, aby leczenie było dostępne dla wszystkich – biednych i bogatych.

 Dzięki reorganizacji podjętej przez dra Troczewskiego szpital stał się wkrótce jedną z najlepszych placówek w Królestwie Polskim. Szpital zyskał oddział chirurgiczny, ginekologiczno–położniczy i zakaźny. Dobudowano także pawilon z przeznaczeniem na dom starców.

Dr Troczewski był nie tylko doskonałym prak­tykiem, napisał także kilka prac naukowych, organizował w Kutnie zjazdy lekarskie oraz zgromadził doskonały zespół siedmiu lekarzy. Wśród pacjentów zyskał wielką popularność jako wspaniały człowiek.

Doktor Antoni Troczewski – to po­stać wyjątkowa. Miał ogromny wpływ na rozwój miasta pod względem kul­turalnym, gospodarczym i ekonomicz­nym. Zajmował się polityką, oświatą, opieką  społeczną  i  służbą  zdrowia. Pozostawił po sobie szereg instytucji i stowarzyszeń, które służyły miej­scowej społeczności.

 Wkrótce po przybyciu do Kutna został członkiem Ochotniczej Straży Ogniowej. W roku 1897 została mu powierzona funkcja Prezesa Zarządu Towarzystwa Stra­żackiego.

Towarzystwo Strażackie nie miało własnego lokalu. W 1899r. na zebraniu z mieszkańcami miasta dr A. Troczewski – zaproponował wybudowanie „Domu Strażackiego”, by tenże służył po wsze czasy ku pożytkowi i potrzebom straży oraz wszelkich instytucji społecznych Ziemi Kutnowskiej.

Już w 1900 roku oddano do użytku salę teatralną, w której organizowano koncerty, przedstawienia teatralne, wystawy zgromadzenia.

Pa­miętać bowiem należy, że ziemia kutnowska znajdowała się w tamtym czasie pod zaborem rosyjskim, postępowała rusyfikacja polskiego społeczeństwa, a pielęgno­wanie kultury polskiej było surowo karane.

Dr A. Troczewski jednak potra­fił zaangażować kutnowską inteligencję do stworzenia zakonspirowanego miejsca – „ostoi polskości”. Budynek wybudowany w roku 1900, służy do dziś mieszkańcom Kutna .

 W marcu 1901 roku wystąpił na scenie Domu Strażackiego grając Michała Wołodyjowskiego w pierwszym przedstawieniu zrealizowanym na podstawie „Pana Wołodyjowskiego” Henryka Sienkiewicza.

W roku 1904 zaprosił do Kutna Henryka Sienkiewicza, którego wykład, w Domu Dochodowym Straży Ogniowej, był wielką manifestacją polskości.

  Osobiście prowadził Księgę Pamiątkową Towarzystwa Strażackiego.

Od 2012 roku w Domu Dochodowym mieści się  Centrum Teatru Muzyki i Tańca.

Mało kto wie, ale pozostawił po sobie również całkiem pokaźną spuściznę dziennikarską. Był pierwszym w Kutnie korespondentem, redaktorem i wydawcą. Już w pierwszym roku po przyjeździe do Kutna (tj. w 1891 r.) nawiązał współpracę z tygodnikiem „Głos”, do którego wysyłał korespondencję. W latach 1910–1914 wy­syłał swe artykuły do „Dziennika Kujawskiego”, gdzie w soboty redagowany był specjalny dodatek „Tydzień Kutnowski”. To dzięki Niemu, w kilka dni po ustąpieniu Niemców z Kutna w listopadzie 1918 r. ukazała się pierwsza w dziejach Kutna lokalna gazeta – „Tygodnik Kutnowski”. Ukazywała się w latach 1918 – 1932.

Antoni Troczewski był współorganizatorem pierwszych w Kutnie obchodów Święta Niepodległości w dniu 9 listopada 1919 r.

 W domu Troczewskiego odbyło się zebranie organizacji społecznych w sprawie obchodów rocznicy odzyskania niepodległości. Powstał komitet, który opracował program obchodów. Uroczystość na dworcu zakończyło wystąpienie A. Troczewskiego:

„Dzisiaj po raz pierwszy ob­chodzimy Święto prawdziwe, radosne święto szczęścia – pierwszą rocznicę zmar­twychwstania Polski….Jeszcze rok temu byliśmy narodem niewolnym”.

Pomimo tych wszystkich trudności, dr Troczewski chciał zmienić oblicze miasta, które wybrał dla swojej działalności. Praca, którą podjął A. Troczewski w Kutnie była z góry przemyślana, zaplanowana i konsekwentnie realizowana przez całe jego życie.

Mimo początkowego braku zrozumienia ze strony mieszkańców, potrafił pobudzić wraz z wieloma swoimi współpracownikami lokalną społeczność do działania.

Z Jego inicjatywy powstało m.in.:.

* Towarzystwo Dobroczynności,

* Towarzystwo Muzyczno–Dramatyczne,

* Polska Macierz Szkolną,

* Towarzystwo Krajoznawcze,

*  Spółdzielnia „Kutnowianka”,

* Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”

* „Tygodnik Kutnowski”

oraz inne instytucje spółdzielcze i kredytowe.

Wybudowano z Jego inicjatywy Dom Dochodowy Straży Ogniowej, Sierociniec i  budynek, w którym mieści się Zespół Szkół Zawodowych nr 2 w Kutnie.

Swoją dewizę życiową „nic dla siebie, wszystko dla innych” Doktor Troczewski stosował przez całe swoje życie. Nie szczędził zdrowia, pieniędzy i czasu dla ukochanej Ziemi Kutnowskiej i jej mieszkańców. Działalność jego była widoczna w każdej dziedzinie życia oświatowego, gospodarczego, ekonomicznego i kulturalnego naszego miasta. Wymienione instytucje służyły społeczności lokalnej, m.in. dążyły do upowszechnienia czytelnictwa poprzez zakładanie bibliotek, organizowały przedstawienia teatralne, wycieczki, „majówki”, bale karnawałowe, koncerty muzyczne, wystawy malarskie. Dostarczały mieszkańcom rozrywki i wpływały na kulturalny odbiór dzieł sztuki. Instytucje kredytowe i spółdzielcze dążyły do stopniowego przechodzenia handlu, rzemiosła i przemysłu w ręce polskie poprzez udzielanie tanich kredytów kupcom, rzemieślnikom i drobnym producentom.

Doktor Troczewski dbał o sprawne funkcjonowanie szkół i dobrą opinię w środowisku lokalnym oraz o wysoki poziom nauczania i wychowania. Bezinteresownie uczestniczył w akcjach charytatywnych i patriotycznych komitetach organizacyjnych z udziałem licznych mieszkańców Kutna.

Doktor Antoni Troczewski przyjechał do Kutna, bo tak się potoczyło jego życie… i został tu do końca swoich dni. I pokochał Kutno, a mieszkańcy naszego miasta w podziękowaniu za jego serce i pracę społeczną ustanowili godność Honorowego Obywatela Miasta Kutno i nadali ją Doktorowi Antoniemu Troczewskiemu w dniu 22 grudnia 1919 roku.

15 września 1923 r. otrzymał jedno z najważniejszych polskich odznaczeń – Order Odrodzenia Polski „Polonia Restituta”.

Tak więc już za życia był Antoni Troczewski legendą.

Mieszkańcy Kutna podarowali mu także dom przy ulicy 29 listopada, do którego się wprowadził wraz z rodziną. Jest to „willa Troczewskiego”, którą władze miasta odkupiły od ostatnich właścicieli w 2012 roku i która została zrewitalizowana w 2018 roku.  W roku 1998 TPZK zamocowało tablicę pamiątkową poświę­coną dr Antoniemu Troczewskiemu.

Doktor Antoni Troczewski zmarł 22 września 1928 roku w Kutnie. Pochowany został na cmentarzu parafialnym.  W jego pogrzebie uczestniczyło kilka tysięcy mieszkańców Kutna i okolic, w tym wielu znanych działaczy społecznych i politycznych takich jak : Roman Dmowski, poseł Mieczysław Fijałkowski, Prezes  Marian Kiniorski,  Senator Władysław Jabłonowski, Mecenas Feliks Wąsowski Starosta Witold Żbikowski,

Nad mogiłą dr Troczewskiego, w dniu pogrzebu, starosta kutnowski Witold Żbikowski powiedział:

…dr Antoni Troczewski należał do najruchliwszych z ruchliwych działaczy społecznych. Bez przesady można powiedzieć, że nie było instytucji, z którą by zmarłego nie łączył stosunek inicjatora, założyciela, kierownika, czy wreszcie czynnego, bądź popierającego członka.

Natomiast Mec. Feliks Wąsowski wierny towarzysz  prac i przyjaciel zmarłego do głębi wzruszony pożegnał po raz ostatni zmarłego tymi słowami:

Całe swe  życie na usługi Ojczyźnie oddał, bo rozumiał, że miłość bez uczynków jest  „jak miedź brzęcząca i jak cymbał brzmiący”. To też miłość ta Jego nie na uciech była tylko, lecz czyn rodziła i wszystkie jego prace, wszystkie poczynania  w tej miłości źródło swe miały.

Niech Jego życie będzie wzorem do naśladowania dla kolejnych pokoleń mieszkańców Kutna i inspiracją do wyznaczenia sobie celów.

Tekst Jadwiga Kubiak