Dziś, w Narodowym Dniu Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej, otulamy pamięcią twórców i bohaterów kutnowskich organizacji ruchu oporu oraz struktur Armii Krajowej w latach 1939-1945.
Zawiązki konspiracyjnych organizacji ruchu oporu Kutnie zaczęły tworzyć się po zajęciu miasta przez Niemców 16 września 1939 roku. Ich działalność polegała na wspólnym słuchaniu radia, zabezpieczaniu broni i amunicji, pomocy w ukrywaniu się i przerzucie do Generalnej Guberni osób zagrożonych aresztowaniem. Do końca roku działały w Kutnie między innymi: Służba Zwycięstwu Polski (ZSP), Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), Komenda Obrońców Polski (KOP), Wojskowa Organizacja Sfederowana (WOS), Stowarzyszenie Samopomocy Społecznej (SSS).
Za początek zorganizowanego ruchu oporu na terenie Kutna należy uznać dzień 9 grudnia 1939 roku, kiedy to zaprzysiężony został por. rez. Aleksander Kaniepień, organizator i pierwszy komendant Związku Walki Zbrojnej –Armii Krajowej na węźle kolejowym Kutno. W tym samym czasie zaprzysiężony także został zastępca komendanta obwodu pchor. Jerzy Kałużny. Pierwszym inspektorem powołanym na teren Kutna został kpt. Jan Wojciechowski ps. Janusz, a w późniejszym czasie jego następca, ppor. rez. Zbigniew Kutnik.
W kwietniu 1941 r., na wspólnym posiedzeniu KOP i ZWZ w Dobrzelinie, zostało zawarte porozumienie o przystąpieniu KOP do ZWZ. W międzyczasie komendant węzła kolejowego Kutno por. A. Kaniepień ps. Karol organizował wśród kolejarzy struktury ruchu oporu. Jednostki podległe dowództwu węzła znajdowały się na terenie pięciu powiatów: Kutno, Łęczyca, Gostynin, Koło i częściowo Konin. Obejmowały 21 stacji i 240 km linii kolejowych na odcinkach: Kutno – Konin, Kutno – Płock Radziwie, Kutno – Żychlin, Kutno – Krośniewice, Kutno – Ozorków oraz Herby – Gdynia i Dąbie – Żerań. Organizacja liczyła 240 członków zaprzysiężonych i 150 wtajemniczonych. Stacja Kutno podzielona była na plutony, których zadaniem było werbowanie nowych członków, przeprowadzanie akcji sabotażowo-dywersyjnych i wywiadowczych, a także kolportowanie prasy podziemnej.
Organizacja jako ZWZ działała do 14 lutego 1942 roku czyli do momentu, gdy rozkazem gen. Władysława Sikorskiego z Londynu, przemianowana została na Armię Krajową. System organizacyjny AK na terenie Okręgu Łódź obejmował podległe mu Inspektoraty: Łódzki, Sieradzko-Wieluński, Kutnowski, Piotrkowski, , Kaliski i Skierniewicki. Inspektoratowi Kutnowskiemu podlegały odwody; Kutno, Koło, Łęczyca, Gostynin. Węzeł kolejowy Kutno był równorzędny z obwodem i podlegał bezpośredni Okręgowi Łódź. Obwodowi Kutno podlegały rejony: Miasto Kutno, Żychlin i Krośniewice, natomiast Rejonowi Miasto Kutno – plutony i placówki.
W całym Inspektoracie Kutno wraz z wtajemniczonymi działało 2580 członków, w tym Obwód Kutno liczył 1000 członków, a sam węzeł kolejowy Kutno 240 członków. W listopadzie 1941 roku funkcję komendanta Inspektoratu Kutno objął kpt. Jan Kopka ps. Kaimierz, natomiast komendantem FRjonu Kutno był ppor. T. Marlewski.
Działalność struktur AK na terenie powiatu kutnowskiego trwała w miarę bezpiecznie do pierwszej połowy marca 1941 roku, kiedy to na terenie parowozowni Kutno oraz Kutno-Osobowa aresztowano 18 kolejarzy – przeżyły tylko dwie osoby. W maju aresztowano Piotra Sanda, Kaliksta Perkowskiego i Wilhelma Czarneckiego, których 9 czerwca 1941 roku powieszono publicznie na Starym Rynku w Kutnie. Ich ciał wywiezionych furmanką w nieznanym kierunku do dziś nie odnaleziono. W lutym 1942 roku Niemcy przeprowadzili masowe aresztowania w wielu miejscowościach Inspektoratu Kutno. 10 marca 1942 roku aresztowano 10-osobowy sztab Obwodu Kutno, a 12 marca między innymi omendanta węzła Kutno ppor. rez. A. Kaniepienia, w grudniu nowego komendanta węzła ppor. Tadeusza Baranowskiego. Wszyscy aresztowani przewiezieni zostali do obozu przejściowego w Inowrocławiu, gdzie prowadzone były śledztwa i zapadały wyroki. Spośród aresztowanych najdłużej torturowany i przesłuchiwany był komendant węzła A. Kaniepień, który zachowywał niezłomną postawę. W czerwcu 1943 roku wywieziony został do obozu koncentracyjnego w Mauthausen, gdzie przebywał do wyzwolenia przez wojska amerykańskie w maju 1945 roku.
W latach 1939-1945 zginęło 68 kutnowskich kolejarzy: 23 poległo na posterunkach, pięciu zostało zamordowanych w obozach i więzieniach, podczas ucieczki, dwóch zastrzelono podczas ewakuacji więźniów z Wiednia do Mauthausen.
27 września 2009 roku, w 70 rocznicę powstania Polskiego Państwa Podziemnego, odsłonięta została tablica upamiętniająca twórców i bohaterów kutnowskich struktur ruchu oporu, ufundowana przez władze Miasta Kutno, żołnierzy Armii Krajowej oraz mieszkańców ziemi kutnowskiej.
Wczoraj delegacja naszego stowarzyszenia złożyła kwiaty pod tą tablicą podczas miejskich obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej.
Tekst Grażyna Baranowska na podst. artykułu Romana Kaniepienia Związek Walki Zbrojnej- Armia Krajowa na terenie Kutna i okolic w latach 1939-1945 (Zarys dziejów). Artykuł pochodzi z „Kutnowskich Zeszytów Regionalnych” tom III (1999).
Zdjęcia: Andrzej Kubiak i ze strony https://panoramakutna.pl
