Stanisław Kurman – uznany malarz, grafik i projektant o randze międzyarodowej, scenograf teatrów warszawskich, animator życia kulturalnego i teatralnego w Kutnie – urodził się 14 lipca 1900 roku w Warszawie (taką datę podał we własnoręcznie spisanym życiorysie znajdującym się w zasobach Muzeum Zamek w Oporowie biograficznych, podczas gdy w artykułach biograficznych figuruje data 15 lipca). Ukończył warszawską Szkołę Realną im. J. R. Rontalera i studia w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. Studiował malarstwo, malarstwo dekoracyjne, grafikę i projektowanie płaszczyzn. W czasie pierwszej wojny światowej należał do tajnych organizacji patriotycznych, m.in. do Legii Akademickiej. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej został zmobilizowany i skierowany na front, brał udział w obronie Warszawy. Po ukończeniu studiów w 1925 roku odbył podróż do Włoch ̶ z tego okresu pochodzą rysunki ołówkiem i akwarele przedstawiające architekturę i pejzaże. Po powrocie do Polski, poszukując źródła utrzymania, realizował różne zlecenia o charakterze komercyjnym. W roku 1924 bądź 1925 poznał Eugenię Wołkogonienko (1904-1984), córkę Włodzimierza i Marii z Szytlerów, właścicieli przedsiębiorstwa Młyn Motorowy w Kutnie przy ul. Warszawskie Przedmieście 38. Znajomość ta przerodziła się w trwały związek. W 1927 r. otrzymał powołanie do wojska i odbył szkolenie w Szkole Podoficerskiej 77. Pułku Piechoty w Lidzie, a następnie w Szkole Podchorążych Rezerwy nr 5 w Cieszynie, które ukończył rok później, uzyskując stopień podporucznika rezerwy.
W 1929 r. wyjechał do Paryża z zamiarem ugruntowania i poszerzenia wiedzy zdobytej w SSP oraz doskonalenia warsztatu w różnych dziedzinach sztuki, zwłaszcza scenograficznej. W 1930 r., w Muzeum Jeu de Paume, została otwarta jego pierwsza indywidualna wystawa malarstwa, przychylnie oceniona przez krytykę. Otrzymał wówczas ofertę zatrudnienia przy projekcie Polskiej Wystawy Historycznej „La Pologne en 1830-1920-1930”. Wystawa odbyła się na przełomie lat 1930 i 1931 w Muzeum du Jeu de Paume, w ramach międzynarodowego projektu ̶ tzw. wystaw światowych prezentujących dorobek cywilizacyjny krajów i narodów świata. Po sukcesie, jakim okazał się projekt polskiej wystawy historycznej, otrzymał zlecenia dotyczące Międzynarodowej Wystawy Kolonialnej oraz „L’art Theatral en Pologne”, będącej częścią ekspozycji Międzynarodowej Wystawy Teatralnej. Latem 1930 r., po kilkuletnim okresie narzeczeństwa, zawarł w Paryżu związek małżeński a Eugenią Wołkogonienko. Wezwani do powrotu przez rodziców Eugenii, w październiku 1931 r. opuścili Francję, i zamieszkali w Kutnie, w domu Wołkogonienków przy ul. Warszawskie Przedmieście 38. W roku 1935 r. urodziła się im córka Krystyna (z męża Wardęcka, zm.1992). W Kutnie związał się z amatorskim zespołem dramatycznym 37 pułku piechoty, w którego skład wchodzili oficerowie pułku, ich żony, żołnierze oraz mieszkańcy Kutna. Sztuki, w większości komedie polskich autorów, wystawiane były w sali teatralnej Domu Dochodowego Straży Ogniowej, przy ul. Teatralnej. Widząc tu dla siebie pole do popisu, zajął się projektowaniem i stawianiem dekoracji oraz współpracą z reżyserami. Wykorzystując znajomości w Warszawie, ułatwiał wypożyczanie kostiumów z teatrów stołecznych, a nawet występował w przedstawieniach wraz z żoną i jej szwagrem. Nadal jednak poszukiwał pracy w teatrach warszawskich. Dzięki koneksjom matki podjął współpracę z Teatrem 8:30 oraz prywatnym teatrem Marii Malickiej i Zbyszka Sawana.
W roku 1937, jako jeden z 303 polskich artystów, został zaproszony do udziału w Wielkiej Światowej Wystawie w Paryżu pod hasłem Sztuka i Technika w Nowoczesnym Życiu. Otrzymał wówczas złoty medal za projekty scenografii teatralnych oraz wyróżnienie honorowe. W tym samym roku objął stanowisko technika grafika w Powszechnym Zakładzie Ubezpieczeń Wzajemnych w Warszawie i przeniósł się z żoną do stolicy, nie zrywając jednak kontaktów z kutnowskimi teatrami amatorskimi. W międzyczasie, z rekomendacją dowódcy 37. pp., wykonał projekty dwóch ozdobnych krzeseł do prezbiterium kościoła Świętego Wawrzyńca w Kutnie.
W maju 1939 r. wstąpił do sekcji scenografów Związku Zawodowego Artystów Scen Polskich w Warszawie, a wkrótce po tym otrzymał angaż w Teatrze Narodowym. Nowy sezon jednak się nie rozpoczął. Wybuchła wojna, w pierwszych dniach września teatr spłonął. Po zajęciu Warszawy przez Niemców przedostał się z żoną do Kutna i podjął pracę fizyczną w przedsiębiorstwie teściów, które było już wówczas spółką akcyjną. W styczniu 1940 r. wstąpił do Warszawskiego Związku Syndykalistów Polskich – cywilno-wojskowej organizacji konspiracyjnej o charakterze syndykalistycznym (wcześniejsza nazwa Związek „Wolność i Lud”), i pod pseudonimem „Marian” prowadził działalność wywiadowczą na terenie „Kraju Warty”. Lata 1942-1945 przepracował jako projektant grafik w niemieckiej fabryce ceramiki użytkowej „Schieratzer Erde” ( „Ziemia Sieradzka”) w Zduńskiej Woli. Warunkiem podjęcia pracy było podpisanie niemieckiej listy narodowej. W 1945 r. został zrehabilitowany.
Po wyzwoleniu Kutna, w styczniu 1945 r. podjął pracę na stanowisku kierownika Referatu Kultury i Sztuki Starostwa Powiatowego Kutnowskiego. W zakres jego obowiązków wchodziło m.in. organizowanie instytucji kultury, pozyskiwanie środków na rewaloryzację i rewitalizację obiektów objętych ochroną konserwatorską, m.in. zamku w Oporowie (1947) i gotyckiego kościoła w Orłowie; przejmowanie i zabezpieczanie przed grabieżą mienia ruchomego upaństwowionych majątków ziemskich. W ramach ogólnopolskiej akcji przeciwdziałania analfabetyzmowi prowadzonej przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik”, zorganizował sieć tzw. bibliotek ruchomych, funkcjonujących przy szkołach i świetlicach na terenie powiatu. W 1946 r., z jego inicjatywy, w pałacu dawnych właścicieli Kutna, została otwarta Szkoła Umuzykalniająca Ludowego Instytutu Muzycznego, upaństwowiona w 1950 r. i przemianowana w Państwową Szkołę Muzyczną.
Na zlecenie władz miasta wykonał projekt monumentalnego pomnika „braterstwa broni”, który był znakiem tamtych czasów. Pomnik stanął na centralnym Placu 19 Stycznia (obecnie Marszałka Józefa Piłsudskiego), odsłonięty został 2 listopada 1949 r., a rozebrany w 1991, na mocy uchwały Rady Miejskiej. W 1947 r. opuścił Kutno w związku z objęciem stanowiska dyrektora technicznego Centrali Przemysłu Artystycznego w Krakowie. Ministerstwo Przemysłu powierzyło mu organizację polskiego przemysłu zabawkarskiego. Od 1950 r. pełnił funkcję doradcy nadzoru artystycznego Biura Studiów i Projektów Przemysłu Zabawkarskiego w przeorganizowanej spółdzielczo-państwowej Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego (CePeLiA).W tym okresie wykonał dziesiątki projektów zabawek eksportowych, był współautorem wystaw ogólnopolskich prezentujących dorobek „Cepelii”, m.in. na Międzynarodowych Targach w Poznaniu, oraz autorem ekspozycji na wystawach zbiorowych, m.in. w warszawskiej „Zachęcie”. W owym czasie uprawiał ceramikę artystyczną −jego talerze i wazony eksponowane były w 1952 r. na ogólnopolskiej wystawie Polska ceramika artystyczna pierwszej połowy XX wieku w Muzeum Śląskim we Wrocławiu.
Do Kutna powrócił na stałe w 1952 r., i była to decyzja oznaczająca rezygnację z wymarzonej lecz niepewnej – zwłaszcza wobec zniszczeń i strat wojennych w polskiej kulturze ̶ kariery artystycznej dużego formatu na rzecz koniecznej i osiągalnej „małej stabilizacji”. Do końca lat sześćdziesiątych pełnił nieetatową funkcję plastyka powiatowego, służąc kulturze lokalnej i miejscowemu aparatowi propagandy. Zajmował się oprawą plastyczną uroczystości i świąt partyjnych i państwowych, dekoracją lokali wyborczych, sal konferencyjnych i obiektów użyteczności publicznej. Organizował różnego rodzaju wystawy, wykonywał projekty materiałów reklamowych i dokumentów życia społecznego Kutna (afisze, zaproszenia, foldery, programy itp.), exlibrisów i elementów aranżacji wnętrz dla kutnowskiej Biblioteki. Nauczał technik reklamy i rysunku w kutnowskim Państwowym Liceum Administracyjno-Handlowym. Aktywnie uczestniczył we wszelkich przejawach lokalnego życia kulturalnego, stając się postacią powszechnie znaną i lubianą. Wykorzystując swe wcześniejsze doświadczenia, zakładał w klubach i świetlicach przyzakładowych kółka recytatorskie, zorganizował teatrzyk lalkowy dla dzieci, ale co najważniejsze, wznowił działalność amatorskiego ruchu teatralnego, we współpracy z kutnowskim przedwojennym aktorem-amatorem, Czesławem Matusiakiem.
Wiele działań władz lokalnych dotyczących kultury podejmowanych było z jego inspiracji, starał się też zaistnieć jako artysta. W latach 1959 i 1964, w salach Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (dzisiejszy Urząd Miasta Kutno), odbyły się wystawy indywidualne jego malarstwa i grafiki. 18 sierpnia 1960 r., w Powiatowej i Miejskiej Bibliotece Publicznej przy ul. Sienkiewicza 2, otwarto wystawę Kwiaty kutnowskie, którą można uznać za genezę tradycji największej dziś miejskiej imprezy, Święta Róży. Oprócz martwych natur – kwiatów w wazonach jego autorstwa − eksponowane były bukiety róż z najstarszej kutnowskiej hodowli Arona Ejzyka. Rok później, „na górce”, czyli w Międzyspółdzielnianym Klubie Spożywców przy Sienkiewicza 2, zaaranżował pierwszą, trzydniową wystawę róż hodowców z Kutna. Jeszcze w latach 50. podjął działania zmierzające do utworzenia w Kutnie muzeum miejskiego, jednakże ani Ministerstwo Kultury, ani Muzeum Narodowe w Warszawie nie wsparły tej inicjatywy. Namiastką niedoszłego muzeum była niewielka wystawa czasowa, którą zorganizował w 1960 r., w budynku PRN, prezentująca związane z Kutnem nieliczne, pochodzące z darów wytwory kultury materialnej, dokumenty, eksponaty archeologiczne, hełmy żołnierskie z 1939 r., a także stare książki i grafiki ze zbiorów rodzinnych. Większość eksponatów przekazana została Muzeum w Oporowie. Do projektu utworzenia w Kutnie muzeum regionalnego powrócono w latach siedemdziesiątych, wszedł wówczas w skład komitetu organizacyjnego.
W 1962 r. wykonał projekt pomnika ku czci żołnierzy polskich poległych w bitwie pod Kutnem, w formie kamiennej płyty wspartej na cokole. Pomnik znajdujący się na terenie parku Traugutta przeniesiony został do parku Wiosny Ludów. We wrześniu 1964 r. S. Kurman został przyjęty na stanowisko Kierownika Zakładu Opakowań w Centralnym Biurze Wzornictwa Lekkiego w Warszawie.
W 1968 r. uczestniczył w powstawaniu Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Kutnowskiej. W oparciu o teksty źródłowe i ślady kultury ludowej okolic Kutna, a także z konieczności podyktowanej faktem, iż region kutnowski nie stanowi wyodrębnionego terytorium historycznego, zaprojektował dla zespołu „strój kutnowski”, będący w istocie kostiumem scenicznym.
Za jego życia dorobek artystyczny obejmujący obrazy olejne na płótnie (pejzaże, martwe natury, portrety), rysunki, grafikę, rzeźbę, ceramikę i metaloplastykę oraz projekty scenograficzne, tylko raz prezentowany był w ujęciu całościowym. W 1971 r., w sali wystawowej Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kutnie, odbyła się wystawa przeglądowa zorganizowana przez Wydział Kultury PPRN w Kutnie i Muzeum Wnętrz w Oporowie, pod patronatem lokalnych władz polityczno-administracyjnych. Jednakże skromna powierzchnia wystawiennicza ograniczała liczbę eksponowanych prac, zwłaszcza obrazów. Na przełomie lat 60. i 70. wykonał na zamówienie prof. Józefa Sławińskiego, artysty malarza, autora słynnych fresków mieszkającego w USA, cykl rysunków w ołówku ilustrujących biografię Johna Kennedy’ego, na podstawie których miał powstać wielki mural.
W latach siedemdziesiątych malował głównie martwe natury ̶ kwiaty w wazonach, zwłaszcza te pospolite, np. bratki, nasturcje, cynie, nagietki, słoneczniki. 34 obrazy eksponowane były w USA na wystawie pt. Kwiaty. 27 prac złożyło się na wystawę zatytułowaną Kwiaty mojemu miastu, otwartą w Bibliotece w styczniu 1978 r., z okazji 33. rocznicy wyzwolenia Kutna. W tamtym czasie uczestniczył w działaniach zmierzających do utworzenia Komisji Opieki na Zabytkami oraz Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej. W 1973 r., na wniosek Ministra Kultury i Sztuki, Prezes Rady Ministrów przyznał mu dożywotnią rentą specjalną z tytułu „zasług własnych”, udokumentowaną okresem 52 lat działalności twórczej.
Być może w obawie przed rozproszeniem chętnie przekazywał swoje prace kutnowskim instytucjom. Część należy do zasobów Muzeum Pałac Saski oraz Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Kutnie, część pozostaje w zbiorach rodzinnych. Większość znajduje się w innych muzeach, m.in. w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, oraz kolekcjach prywatnych.
Zmarł nagle 26 stycznia 1981 r., pochowany został w grobie rodziny Wołkogonienko w na cmentarzu Parafii św. Wawrzyńca w Kutnie.
Grażyna Baranowska
Tekst, na podst. hasła własnego autorstwa z Kutnowskiego Słownika Biograficznego, t.2.
Fot. domena publiczna i zbiory TPZK
Świadectwo ukończenia Szkoły Podoficerskiej z kolekcji Grażyny Kin-Rzymkowskiej, w zasobach Muzeum Zamek w Oporowie.
